[1]
Saepe ex me requiris, Iuste Fabi, 
      cur, 
	   cum priora saecula tot eminentium oratorum ingeniis
	   gloriaque floruerint, 
      nostra potissimum aetas deserta et laude eloquentiae orbata vix
      nomen ipsum oratoris retineat; 
neque enim ita appellamus nisi antiquos, 
horum autem temporum diserti causidici et advocati et patroni et
quidvis potius quam oratores vocantur.

Cui percontationi tuae respondere et tam magnae quaestionis pondus
excipere, 
      ut aut de ingeniis nostris male existimandum [sit], 
	   si idem adsequi non possumus, 
      aut de iudiciis, 
      	   si nolumus, 
vix hercule auderem, 
      si mihi mea sententia proferenda ac non disertissimorum, ut
      nostris temporibus, hominum sermo repetendus esset, 
	      quos eandem hanc quaestionem pertractantis iuvenis
	      admodum audivi. 

Ita non ingenio, sed memoria et recordatione opus est, 
      ut 
    	   quae a praestantissimis viris et excogitata subtiliter et
	   dicta graviter accepi, 
	   cum singuli diversas [vel easdem] sed probabilis causas
	   adferrent, 
	   dum formam sui quisque et animi et ingenii redderent, 
      isdem nunc numeris isdemque rationibus persequar, servato ordine
      disputationis. 

Neque enim defuit 
      qui diversam quoque partem susciperet, 
      ac 
	   multum vexata et inrisa vetustate 
      nostrorum temporum eloquentiam antiquorum ingeniis anteferret.

[2]
Nam postero die quam Curiatius Maternus Catonem recitaverat, 
    cum offendisse potentium animos diceretur, 
	tamquam in eo tragoediae argumento sui oblitus tantum Catonem
	cogitasset, 
    eaque de re per urbem frequens sermo haberetur, 
venerunt ad eum Marcus Aper et Iulius Secundus, celeberrima tum
ingenia fori nostri, 
    quos ego utrosque non modo in iudiciis studiose audiebam, sed domi
    quoque et in publico adsectabar mira studiorum cupiditate et
    quodam ardore iuvenili, 
        ut fabulas quoque eorum et disputationes et arcana semotae
        dictionis penitus exciperem, 
        quamvis maligne plerique opinarentur, 
	    nec Secundo promptum esse sermonem et Aprum ingenio potius
	    et vi naturae quam institutione et litteris famam
	    eloquentiae consecutum. 

Nam et Secundo purus et pressus et, in quantum satis erat, profluens
sermo non defuit, 
et Aper omni eruditione imbutus contemnebat potius litteras quam
nesciebat, 
    tamquam maiorem industriae et laboris gloriam habiturus, 
	si ingenium eius nullis alienarum artium adminiculis inniti
	videretur.

[3]
Igitur ut intravimus cubiculum Materni, sedentem ipsum[que], 
    quem pridie recitaverat librum, 
inter manus habentem deprehendimus. 

Tum Secundus "nihilne te" inquit, "Materne, fabulae malignorum
terrent, 
    quo minus offensas Catonis tui ames? 

An ideo librum istum adprehendisti, 
    ut diligentius retractares, et 
        sublatis si qua pravae interpretationi materiam dederunt,
    emitteres Catonem non quidem meliorem, sed tamen securiorem?"

Tum ille "leges" inquit 
    "quid Maternus sibi debuerit, 
et adgnosces 
    quae audisti. 

Quod 
    si qua omisit Cato, 
sequenti recitatione Thyestes dicet; 
hanc enim tragoediam disposui iam et intra me ipse formavi. 

Atque ideo maturare libri huius editionem festino, 
    ut 
       dimissa priore cura 
    novae cogitationi toto pectore incumbam."  

"Adeo te tragoediae istae non satiant," inquit Aper 
    "quo minus 
       omissis orationum et causarum studiis 
    omne tempus modo circa Medeam, ecce nunc circa Thyestem consumas,
       cum te tot amicorum causae, tot coloniarum et municipiorum
       clientelae in forum vocent, 
          quibus vix suffeceris, 
             etiam si non novum tibi ipse negotium importasses, 
	     [ut] Domitium et Catonem, id est nostras quoque historias
	     et Romana nomina Graeculorum fabulis adgregares."

[4]
Et Maternus: "perturbarer hac tua severitate, 
    nisi frequens et assidua nobis contentio iam prope in
    consuetudinem vertisset. 

Nam nec tu agitare et insequi poetas intermittis, 
et ego, 
    cui desidiam advocationum obicis, 
cotidianum hoc patrocinium defendendae adversus te poeticae
exerceo. 

Quo laetor magis oblatum nobis iudicem, 
    qui me vel in futurum vetet versus facere, 
    vel, 
        quod iam pridem opto, 
    sua quoque auctoritate compellat, 
        ut 
            omissis forensium causarum angustiis, 
                in quibus mihi satis superque sudatum est, 
        sanctiorem illam et augustiorem eloquentiam colam."

[5]
"Ego vero" inquit Secundus, 
     "antequam me iudicem Aper recuset, 
faciam quod probi et moderati iudices solent, 
      ut in iis cognitionibus excusent, 
          in quibus manifestum est 
               alteram apud eos partem gratia praevalere. 

Quis enim nescit 
     neminem mihi coniunctiorem esse et usu amicitiae et assiduitate
     contubernii quam Saleium Bassum, cum optimum virum tum
     absolutissimum poetam? 

     Porro si poetica accusatur, 
non alium video reum locupletiorem."  

"Securus sit" inquit Aper "et Saleius Bassus et quisquis alius studium
poeticae et carminum gloriam fovet, 
     cum causas agere non possit. 

Ego enim, 
     quatenus arbitrum litis huius non invenimus, 
non patiar Maternum societate plurium defendi, 
sed ipsum solum apud vos arguam, 
     quod natus ad eloquentiam virilem et oratoriam, 
         qua parere simul et tueri amicitias, adsciscere
         necessitudines, complecti provincias possit, 
     omittit studium, 
         quo non aliud in civitate nostra vel ad utilitatem
         fructuosius vel ad voluptatem dulcius vel ad dignitatem
         amplius vel ad urbis famam pulchrius vel ad totius imperii
         atque omnium gentium notitiam inlustrius excogitari
         potest. 

     Nam si ad utilitatem vitae omnia consilia factaque nostra
     derigenda sunt, 
quid est tutius quam eam exercere artem, 
     qua semper armatus praesidium amicis, opem alienis, salutem
     periclitantibus, invidis vero et inimicis metum et terrorem ultro
     feras, ipse securus et velut quadam perpetua potentia ac
     potestate munitus? 

cuius vis et utilitas rebus prospere fluentibus aliorum perfugio et
tutela intellegitur: 
     sin proprium periculum increpuit, 
non hercule lorica et gladius in acie firmius munimentum quam reo et
periclitanti eloquentia, praesidium simul ac telum, 
     quo propugnare pariter et incessere sive in iudicio sive in
     senatu sive apud principem possis. 

Quid aliud infestis patribus nuper Eprius Marcellus quam eloquentiam
suam opposuit?

Qua accinctus et minax disertam quidem, sed inexercitatam et eius modi
certaminum rudem Helvidii sapientiam elusit.

plura de utilitate non dico, 
     cui parti minime contra dicturum Maternum meum arbitror.

[6]
Ad voluptatem oratoriae eloquentiae transeo, 
   cuius iucunditas non uno aliquo momento, sed omnibus prope diebus
   ac prope omnibus horis contingit.

Quid enim dulcius libero et ingenuo animo et ad voluptates honestas
nato 
   quam videre plenam semper et frequentem domum suam concursu
   splendidissimorum hominum? 
   idque scire 
      non pecuniae, non orbitati, non officii alicuius
      administrationi, sed sibi ipsi dari?
      ipsos quin immo orbos et locupletes et potentis venire plerumque
      ad iuvenem et pauperem, 
         ut aut sua aut amicorum discrimina commendent.

ullane tanta ingentium opum ac magnae potentiae voluptas 
   quam spectare homines veteres et senes et totius orbis gratia
   subnixos in summa rerum omnium abundantia confitentis, 
              id quod optimum sit 
         se non habere?

iam vero qui togatorum comitatus et egressus! 

Quae in publico species! 
Quae in iudiciis veneratio! 
Quod illud gaudium consurgendi adsistendique inter tacentis et in unum
conversos!

coire populum et circumfundi coram et accipere adfectum, 
   quemcumque orator induerit!


vulgata dicentium gaudia et imperitorum quoque oculis exposita
percenseo: 
illa secretiora et tantum ipsis orantibus nota maiora sunt.

   Sive accuratam meditatamque profert orationem, 
est quoddam sicut ipsius dictionis, ita gaudii pondus et constantia;
   sive novam et recentem curam non sine aliqua trepidatione animi
   attulerit, 
ipsa sollicitudo commendat eventum et lenocinatur voluptati.

Sed extemporalis audaciae atque ipsius temeritatis vel praecipua
iucunditas est; 

nam [in] ingenio quoque, 
   sicut in agro, 
   quamquam alia diu serantur atque elaborentur, 
gratiora tamen 
   quae sua sponte nascuntur.

[7]
Equidem, 
   ut de me ipso fatear, 
non eum diem laetiorem egi, 
   quo mihi latus clavus oblatus est, 
   vel quo homo novus et in civitate minime favorabili natus
   quaesturam aut tribunatum aut praeturam accepi, 
quam eos, 
   quibus mihi pro mediocritate huius quantulaecumque in dicendo
   facultatis aut reum prospere defendere aut apud centumviros causam
   aliquam feliciter orare aut apud principem ipsos illos libertos et
   procuratores principum tueri et defendere datur.

tum mihi supra tribunatus et praeturas et consulatus ascendere videor,
tum habere quod, 
   si non [ultro] oritur, 
nec codicillis datur nec cum gratia venit.

Quid? fama et laus cuius artis cum oratorum gloria comparanda est?

Quid? Non inlustres sunt in urbe non solum apud negotiosos et rebus
intentos, sed etiam apud iuvenes vacuos et adulescentis, 
   quibus modo recta indoles est et bona spes sui?

Quorum nomina prius parentes liberis suis ingerunt?

Quos saepius vulgus quoque imperitum et tunicatus hic populus
transeuntis nomine vocat et digito demonstrat?

Advenae quoque et peregrini iam in municipiis et coloniis suis
auditos, 
   cum primum urbem attigerunt, 
requirunt ac velut adgnoscere concupiscunt.

[8]
Ausim contendere Marcellum hunc Eprium, 
   de quo modo locutus sum, 
et Crispum Vibium 
(libentius enim novis et recentibus quam remotis et oblitteratis
exemplis utor)
non minores esse in extremis partibus terrarum quam Capuae aut
Vercellis, 
   ubi nati dicuntur.

Nec hoc illis alterius [bis alterius] ter milies sestertium praestat,
   quamquam ad has ipsas opes possunt videri eloquentiae beneficio
   venisse, 
[sed] ipsa eloquentia; 
   cuius numen et caelestis vis multa quidem omnibus saeculis exempla
   edidit, 
       ad quam usque fortunam homines ingenii viribus pervenerint, 
sed haec, 
   ut supra dixi, 
proxima et 
   quae non auditu cognoscenda, sed oculis spectanda haberemus.

Nam 
    quo sordidius et abiectius nati sunt quoque notabilior paupertas
    et angustiae rerum nascentis eos circumsteterunt, 
eo clariora et ad demonstrandam oratoriae eloquentiae utilitatem
inlustriora exempla sunt, 
    quod sine commendatione natalium, sine substantia facultatum,
    neuter moribus egregius, alter habitu quoque corporis contemptus,
    per multos iam annos potentissimi sunt civitatis ac, 
	donec libuit, 
    principes fori, nunc principes in Caesaris amicitia agunt
    feruntque cuncta atque ab ipso principe cum quadam reverentia
    diliguntur,
	quia Vespasianus, venerabilis senex et patientissimus veri,
	bene intellegit [et] 
            ceteros quidem amicos suos iis niti, 
                quae ab ipso acceperint quaeque ipsis accumulare et in
                alios congerere promptum sit,
            Marcellum autem et Crispum attulisse ad amicitiam suam
                quod non a principe acceperint nec accipi possit.

Minimum inter tot ac tanta locum obtinent imagines ac tituli et
statuae, 
    quae neque ipsa tamen negleguntur, tam hercule quam divitiae et
    opes, 
         quas facilius invenies qui vituperet 
             quam qui fastidiat.

His igitur et honoribus et ornamentis et facultatibus refertas domos
eorum videmus, 
     qui se ab ineunte adulescentia causis forensibus et oratorio
     studio dederunt.

[9]
Nam carmina et versus, 
    quibus totam vitam Maternus insumere optat 
    (inde enim omnis fluxit oratio), 
neque dignitatem ullam auctoribus suis conciliant neque utilitates
alunt; 
voluptatem autem brevem, laudem inanem et infructuosam consequuntur.

licet haec ipsa et 
    quae deinceps dicturus sum 
aures tuae, Materne, respuant: 
cui bono est, 
    si apud te Agamemnon aut Iason diserte loquitur?  

Quis ideo domum defensus et tibi obligatus redit? 

Quis Saleium nostrum, egregium poetam vel, 
    si hoc honorificentius est, 
praeclarissimum vatem, deducit aut salutat aut prosequitur?

Nempe
    si amicus eius,
    si propinquus,
    si denique ipse in aliquod negotium inciderit,
ad hunc Secundum recurret aut ad te, Materne,
    non quia poeta es,
    neque ut pro eo versus facias;
hi enim Basso domi nascuntur, pulchri quidem et iucundi,
    quorum tamen hic exitus est,
      ut
         cum toto anno, per omnes dies, magna noctium parte
         unum librum excudit et elucubravit,
      rogare ultro et ambire cogatur,
         ut sint qui dignentur audire,
    et ne id quidem gratis;
nam et domum mutuatur
et auditorium exstruit
et subsellia conducit
et libellos dispergit.

    Et ut beatissimus recitationem eius eventus prosequatur,
omnis illa laus intra unum aut alterum diem,
velut in herba vel flore praecerpta,
ad nullam certam et solidam pervenit frugem,
nec aut amicitiam inde refert
aut clientelam
aut mansurum in animo cuiusquam beneficium,
sed clamorem vagum et voces inanis et gaudium volucre.

laudavimus nuper ut miram et eximiam Vespasiani liberalitatem,
   quod quingenta sestertia Basso donasset.
pulchrum id quidem,
indulgentiam principis ingenio mereri:
quanto tamen pulchrius,
   si ita res familiaris exigat,
se ipsum colere,
suum genium propitiare,
suam experiri liberalitatem!

adice quod poetis,
   si modo dignum aliquid elaborare et efficere velint,
relinquenda conversatio amicorum et iucunditas urbis,
deserenda cetera officia
   utque ipsi dicunt, in nemora et lucos,
id est in solitudinem secedendum est.

[10]
Ne opinio quidem et fama,
   cui soli serviunt et
   quod unum esse pretium omnis laboris sui fatentur,
aeque poetas quam oratores sequitur,
   quoniam mediocris poetas nemo novit, bonos pauci.

Quando enim rarissimarum recitationum fama in totam urbem penetrat?
Nedum ut per tot provincias innotescat.

Quotus quisque,
   cum ex Hispania vel Asia,
       ne quid de Gallis nostris loquar,
   in urbem venit,
Saleium Bassum requirit?

Atque adeo
   si quis requirit,
   ut semel vidit,
transit et contentus est,
   ut si picturam aliquam vel statuam vidisset.

Neque hunc meum sermonem sic accipi volo,
   tamquam eos,
      quibus natura sua oratorium ingenium denegavit,
   deterream a carminibus,
   si modo in hac studiorum parte oblectare otium
   et nomen inserere possunt famae.

Ego vero omnem eloquentiam omnisque eius partis
sacras et venerabilis puto,
nec solum cothurnum vestrum aut heroici carminis sonum,
sed lyricorum quoque iucunditatem et elegorum lascivias
et iamborum amaritudinem [et] epigrammatum lusus
et quamcumque aliam speciem eloquentia habeat,
anteponendam ceteris aliarum artium studiis credo.

Sed tecum mihi, Materne, res est,
   quod,
      cum natura tua in ipsam arcem eloquentiae ferat,
   errare mavis et summa adepturus in levioribus subsistis.

   ut
      si in Graecia natus esses,
         ubi ludicras quoque artis exercere honestum est,
      ac tibi Nicostrati robur ac vires di dedissent,
   non paterer inmanis illos et ad pugnam natos lacertos
   levitate iaculi aut iactu disci vanescere,
sic nunc te ab auditoriis et theatris in forum
et ad causas et ad vera proelia voco,
   cum praesertim ne ad illud quidem confugere possis,
       quod plerisque patrocinatur,
   tamquam minus obnoxium sit offendere poetarum
   quam oratorum studium.

Effervescit enim vis pulcherrimae naturae tuae,
nec pro amico aliquo, sed,
   quod periculosius est,
pro Catone offendis.

Nec excusatur offensa necessitudine officii
aut fide advocationis aut fortuitae et subitae dictionis impetu:
meditatus videris [aut] elegisse personam notabilem
et cum auctoritate dicturam.

Sentio quid responderi possit:
    hinc ingentis [ex his] adsensus,
    haec in ipsis auditoriis praecipue laudari
    et mox omnium sermonibus ferri.

Tolle igitur quietis et securitatis excusationem,
    cum tibi sumas adversarium superiorem.

Nobis satis sit privatas et nostri saeculi controversias tueri,
    in quibus [expressis]
       si quando necesse sit
       pro periclitante amico potentiorum aures offendere,
    et probata sit fides et libertas excusata."

[11] 
    Quae cum dixisset Aper acrius, 
       ut solebat, 
    et intento ore, 
remissus et subridens Maternus 
"parantem" inquit "me non minus diu accusare oratores 
    quam Aper laudaverat 
    (fore enim arbitrabar 
        ut a laudatione eorum digressus detrectaret poetas 
        atque carminum studium prosterneret) 
arte quadam mitigavit, 
concedendo iis, 
        qui causas agere non possent,
    ut versus facerent. 

Ego autem 
sicut in causis agendis efficere aliquid et eniti fortasse possum,
ita recitatione tragoediarum et ingredi famam auspicatus sum, 
    cum quidem [imperante] Nerone inprobam et studiorum quoque sacra
    profanantem Vatinii potentiam fregi, 
[et] hodie 
    si quid in nobis notitiae ac nominis est, 
magis arbitror carminum quam orationum gloria partum. 

ac iam me deiungere a forensi labore constitui, 
nec comitatus istos et egressus aut frequentiam salutantium concupisco, 
non magis quam aera et imagines, 
    quae etiam me nolente in domum meam inruperunt.

Nam statum cuiusque ac securitatem melius innocentia tuetur 
quam eloquentia, 
nec vereor 
    ne mihi umquam verba in senatu 
       nisi pro alterius discrimine
    facienda sint.

[12] 

Nemora vero et luci et secretum ipsum, 
    quod Aper increpabat,
tantam mihi adferunt voluptatem, 
    ut inter praecipuos carminum fructus numerem, 
       quod non in strepitu 
       nec sedente ante ostium litigatore 
       nec inter sordes ac lacrimas reorum componuntur, 
       sed secedit animus in loca pura atque innocentia 
       fruiturque sedibus sacris. 

Haec eloquentiae primordia, 
haec penetralia; 
hoc primum habitu cultuque commoda mortalibus 
in illa casta et nullis contacta vitiis pectora influxit: 
sic oracula loquebantur. 

Nam lucrosae huius et sanguinantis eloquentiae usus recens 
et ex malis moribus natus, 
atque, 
    ut tu dicebas, Aper, 
in locum teli repertus. 

Ceterum felix illud et, 
    ut more nostro loquar,
aureum saeculum, 
et oratorum et criminum inops, 
poetis et vatibus abundabat, 
    qui bene facta canerent, 
    non qui male admissa defenderent.

Nec ullis aut gloria maior aut augustior honor, 
primum apud deos, 
    quorum proferre responsa et interesse epulis ferebantur, 
deinde apud illos dis genitos sacrosque reges, 
    inter quos neminem causidicum, sed Orphea ac Linum ac, 
       si introspicere altius velis, 
    ipsum Apollinem accepimus. 

    vel si haec fabulosa nimis et composita videntur, 
illud certe mihi concedes, Aper, 
non minorem honorem Homero quam Demostheni apud posteros, 
nec angustioribus terminis famam Euripidis aut Sophoclis 
quam Lysiae aut Hyperidis includi. 

Pluris hodie reperies, 
    qui Ciceronis gloriam quam qui Virgilii detrectent: 
nec ullus Asinii aut Messallae liber tam inlustris est 
quam Medea Ovidii aut Varii Thyestes.

[13] 
Ac ne fortunam quidem vatum et illud felix contubernium 
comparare timuerim cum inquieta et anxia oratorum vita. 

licet illos certamina et pericula sua ad consulatus evexerint, 
malo securum et quietum Virgilii secessum, 
    in quo tamen neque apud divum Augustum gratia caruit 
    neque apud populum Romanum notitia. 

Testes Augusti epistulae, testis ipse populus, 
    qui auditis in theatro Virgilii versibus surrexit universus 
    et forte praesentem spectantemque Virgilium veneratus est 
    sic quasi Augustum. 

Ne nostris quidem temporibus Secundus Pomponius Afro Domitio 
vel dignitate vitae vel perpetuitate famae cesserit. 

Nam Crispus iste et Marcellus, 
    ad quorum exempla me vocas, 
quid habent in hac sua fortuna concupiscendum? 

Quod timent, an quod timentur?  
Quod, 
    cum cotidie aliquid rogentur, 
ii 
    quibus praestant 
indignantur?

Quod adligati omni adulatione 
nec imperantibus umquam satis servi videntur 
nec nobis satis liberi? 

Quae haec summa eorum potentia est?

tantum posse liberti solent. 

Ne vero "dulces," 
    ut Virgilius ait, 
"Musae," 
remotum a sollicitudinibus et curis 
et necessitate cotidie aliquid contra animum faciendi, 
in illa sacra illosque fontis ferant;


nec insanum ultra et lubricum forum famamque pallentem 
trepidus experiar. 

Non me fremitus salutantium nec anhelans libertus excitet,
nec incertus futuri testamentum pro pignore scribam, 
nec plus habeam quam 
    quod possim cui velim relinquere; 
quandoque enim fatalis et meus dies veniet: 
statuarque tumulo non maestus et atrox, 
sed hilaris et coronatus, 
et pro memoria mei nec consulat quisquam nec roget."

[14] 
Vixdum finierat Maternus, 
concitatus et velut instinctus, 
    cum Vipstanus Messalla cubiculum eius ingressus est, 
       suspicatusque ex ipsa intentione singulorum 
       altiorem inter eos esse sermonem, 
    "num parum tempestivus" inquit "interveni secretum consilium 
    et causae alicuius meditationem tractantibus?"


"Minime, minime" inquit Secundus, 
"atque adeo vellem maturius intervenisses; 
delectasset enim te et Apri nostri accuratissimus sermo, 
    cum Maternum 
       ut omne ingenium ac studium suum ad causas agendas converteret
    exhortatus est, 
    et Materni pro carminibus suis laeta, 
       utque poetas defendi decebat, 
    audentior et poetarum quam oratorum similior oratio."  


"Me vero" inquit "[et] sermo iste infinita voluptate adfecisset, 
atque id ipsum delectat, 

    quod vos, viri optimi et temporum nostrorum oratores, 
    non forensibus tantum negotiis et 
    declamatorio studio ingenia vestra exercetis, 
    sed eius modi etiam disputationes adsumitis, 
       quae et ingenium alunt et 
       eruditionis ac litterarum iucundissimum oblectamentum 
       cum vobis, 
          qui ista disputatis, 
       adferunt, 
       tum etiam iis, 
          ad quorum auris pervenerint. 


Itaque hercule non minus probari video in te, Secunde, 
    quod Iuli Africani vitam componendo 
    spem hominibus fecisti plurium eius modi librorum, 
quam in Apro, 
    quod nondum ab scholasticis controversiis recessit et 
    otium suum mavult novorum rhetorum more 
    quam veterum oratorum consumere."

[15] 
Tum Aper: 
"non desinis, Messalla, vetera tantum et antiqua mirari,
nostrorum autem temporum studia inridere atque contemnere. 

Nam hunc tuum sermonem saepe excepi, 
    cum oblitus et tuae et fratris tui eloquentiae 
    neminem hoc tempore oratorem esse contenderes [antiquis], 
    eo, credo, audacius, 
        quod malignitatis opinionem non verebaris, 
           cum eam gloriam, 
               quam tibi alii concedunt, 
           ipse tibi denegares." 

"Neque illius" inquit "sermonis mei paenitentiam ago, 
neque aut Secundum aut Maternum aut te ipsum, Aper, 
     quamquam interdum in contrarium disputes, 
aliter sentire credo. 

Ac velim impetratum ab aliquo vestrum 
     ut causas huius infinitae differentiae scrutetur ac reddat, 
         quas mecum ipse plerumque conquiro. 

     Et quod quibusdam solacio est, 
mihi auget quaestionem, 
     quia video etiam Graecis accidisse 
         ut longius absit [ab] Aeschine et Demosthene Sacerdos 
         ille Nicetes, 
             et si quis alius Ephesum vel Mytilenas concentu
             scholasticorum et clamoribus quatit, 
         quam Afer aut Africanus aut vos ipsi a Cicerone aut Asinio
         recessistis."

[16] 

"Magnam" inquit Secundus "et dignam tractatu quaestionem movisti. 

Sed quis eam iustius explicabit quam tu, 
    ad cuius summam eruditionem et praestantissimum ingenium 
    cura quoque et meditatio accessit?" 

Et Messalla "aperiam" inquit "cogitationes meas, 
    si illud a vobis ante impetravero, 
        ut vos quoque sermonem hunc nostrum adiuvetis." 

"Pro duobus" inquit Maternus "promitto: 
nam et ego et Secundus exsequemur eas partis, 
    quas intellexerimus te non tam omisisse 
    quam nobis reliquisse. 

Aprum enim solere dissentire et tu paulo ante dixisti et 
ipse satis manifestus est iam dudum in contrarium accingi 
nec aequo animo perferre hanc nostram pro antiquorum laude concordiam." 

"Non enim" inquit Aper "inauditum et indefensum saeculum nostrum
patiar hac vestra conspiratione damnari: 
sed hoc primum interrogabo, 
    quos vocetis antiquos, 
    quam oratorum aetatem significatione ista determinetis. 

    Ego enim cum audio antiquos, 
quosdam veteres et olim natos intellego, 
ac mihi versantur ante oculos Ulixes ac Nestor, 
    quorum aetas mille fere et trecentis annis 
    saeculum nostrum antecedit: 
vos autem Demosthenem et Hyperidem profertis, 
    quos satis constat Philippi et Alexandri temporibus floruisse, 
        ita tamen ut utrique superstites essent. 

Ex quo apparet non multo pluris quam trecentos annos interesse 
inter nostram et Demosthenis aetatem. 

Quod spatium temporis 
    si ad infirmitatem corporum nostrorum referas,
fortasse longum videatur; 
    si ad naturam saeculorum ac respectum inmensi huius aevi, 
perquam breve et in proximo est. 

    Nam si, 
        ut Cicero in Hortensio scribit, 
    is est magnus et verus annus, 
        quo eadem positio caeli siderumque, 
            quae cum maxime est,
        rursum existet, 
isque annus horum 
    quos nos vocamus 
annorum duodecim milia nongentos quinquaginta quattuor complectitur, 
incipit Demosthenes vester, 
    quem vos veterem et antiquum fingitis, 
non solum eodem anno quo nos, 
sed etiam eodem mense extitisse.

[17] 
Sed transeo ad Latinos oratores, 
    in quibus non Menenium, 
        ut puto, 
    Agrippam, 
        qui potest videri antiquus, 
    nostrorum temporum disertis anteponere soletis, 
    sed Ciceronem et Caesarem et Caelium et 
    Calvum et Brutum et Asinium et Messallam: 
    quos quid antiquis potius temporibus adscribatis quam nostris, 
non video. 

Nam 
    ut de Cicerone ipso loquar, 
Hirtio nempe et Pansa consulibus, 
    ut Tiro libertus eius scribit, 
septimo idus [Decembris] occisus est, 
    quo anno divus Augustus in locum Pansae et Hirtii 
    se et Q. Pedium consules suffecit. 

Statue sex et quinquaginta annos, 
    quibus mox divus Augustus rem publicam rexit; 
adice Tiberii tris et viginti, 
et prope quadriennium Gai, 
ac bis quaternos denos Claudii et Neronis annos, 
atque illum Galbae et Othonis et Vitellii longum et unum annum, 
ac sextam iam felicis huius principatus stationem, 
    qua Vespasianus rem publicam fovet: 
centum et viginti anni ab interitu Ciceronis in hunc diem colliguntur,
unius hominis aetas. 

Nam ipse ego in Britannia vidi senem, 
    qui se fateretur ei pugnae interfuisse, 
         qua Caesarem inferentem arma Britanniae 
         arcere litoribus et pellere adgressi sunt. 

Ita 
    si eum, 
       qui armatus C. Caesari restitit, 
    vel captivitas vel voluntas vel fatum aliquod in urbem pertraxisset,
aeque idem et Caesarem ipsum et Ciceronem audire potuit 
et nostris quoque actionibus interesse. 

Proximo quidem congiario ipsi vidistis plerosque senes, 
    qui se a divo quoque Augusto semel atque iterum 
    accepisse congiarium narrabant. 

Ex quo colligi potest et Corvinum ab illis et Asinium audiri potuisse;
nam Corvinus in medium usque Augusti principatum, 
Asinius paene ad extremum duravit, 
    ne dividatis saeculum, 
    et antiquos ac veteres vocitetis oratores, 
        quos eorundem hominum aures adgnoscere ac velut coniungere et
        copulare potuerunt.

[18] 
Haec ideo praedixi, 
    ut 
        si qua ex horum oratorum fama gloriaque laus temporibus adquiritur, 
    eam docerem in medio sitam et propiorem nobis 
    quam Servio Galbae aut C. Carboni 
    quosque alios merito antiquos vocaverimus; 

sunt enim horridi et inpoliti et rudes et informes et 
    quos utinam nulla parte imitatus esset Calvus vester 
    aut Caelius aut ipse Cicero. 

Agere enim fortius iam et audentius volo, 
    si illud ante praedixero, 
    mutari cum temporibus formas quoque et genera dicendi. 

Sic Catoni seni comparatus C. Gracchus plenior et uberior, 
sic Graccho politior et ornatior Crassus, 
sic utroque distinctior et urbanior et altior Cicero, 
Cicerone mitior Corvinus et dulcior et in verbis magis elaboratus. 

Nec quaero 
     quis disertissimus: 
hoc interim probasse contentus sum, 
     non esse unum eloquentiae vultum, 
     sed in illis quoque 
         quos vocatis antiquos 
     pluris species deprehendi,
     nec statim deterius esse quod diversum est, 
     vitio autem malignitatis humanae vetera semper in laude, 
     praesentia in fastidio esse. 

Num dubitamus inventos 
     qui prae Catone Appium Caecum magis mirarentur?  

satis constat 
     ne Ciceroni quidem obtrectatores defuisse, 
         quibus inflatus et tumens nec satis pressus, 
         sed supra modum exsultans et superfluens et parum Atticus
         videretur. 

legistis utique et Calvi et Bruti ad Ciceronem missas epistulas, 
  ex quibus facile est deprehendere 
     Calvum quidem Ciceroni visum exsanguem et aridum, 
     Brutum autem otiosum atque diiunctum; 
     rursusque Ciceronem a Calvo quidem male audisse 
     tamquam solutum et enervem, 
     a Bruto autem, 
         ut ipsius verbis utar, 
     tamquam "fractum atque elumbem."

     si me interroges, 
omnes mihi videntur verum dixisse: 
sed mox ad singulos veniam, 
nunc mihi cum universis negotium est.

[19] 
Nam 
     quatenus antiquorum admiratores hunc 
     velut terminum antiquitatis constituere solent, 
        qui usque ad Cassium * * * * * , 
        quem reum faciunt, 
        quem primum adfirmant 
           flexisse ab illa vetere atque derecta dicendi via, 
  non infirmitate ingenii nec inscitia litterarum 
  transtulisse se ad aliud dicendi genus 
contendo, 
  sed iudicio et intellectu.

Vidit namque, 
       ut paulo ante dicebam, 
    cum condicione temporum et diversitate aurium formam quoque 
    ac speciem orationis esse mutandam. 

facile perferebat prior ille populus, 
    ut imperitus et rudis, 
impeditissimarum orationum spatia, 
atque id ipsum laudabat, 
    si dicendo quis diem eximeret. 

Iam vero longa principiorum praeparatio 
et narrationis alte repetita series 
et multarum divisionum ostentatio 
et mille argumentorum gradus, 
et quidquid aliud aridissimis Hermagorae et Apollodori libris
praecipitur, in honore erat; 
quod 
     si quis odoratus philosophiam videretur 
     et ex ea locum aliquem orationi suae insereret, 
in caelum laudibus ferebatur. 

Nec mirum; erant enim haec nova et incognita, 
et ipsorum quoque oratorum paucissimi 
praecepta rhetorum aut philosophorum placita cognoverant. 

At hercule pervulgatis iam omnibus, 
     cum vix in cortina quisquam adsistat, 
quin elementis studiorum, 
etsi non instructus, at certe imbutus sit,
novis et exquisitis eloquentiae itineribus opus est, 
     per quae orator fastidium aurium effugiat, 
utique apud eos iudices, 
     qui vi et potestate, non iure et legibus cognoscunt, 
nec accipiunt tempora, sed constituunt, 
nec exspectandum habent oratorem, 
     dum illi libeat de ipso negotio dicere, 
sed saepe ultro admonent 
atque alio transgredientem revocant 
et festinare se testantur.

[20] 
Quis nunc feret oratorem de infirmitate valetudinis suae praefantem?

Qualia sunt fere principia Corvini. 

Quis quinque in Verrem libros exspectabit? 

Quis de exceptione et formula perpetietur illa inmensa volumina, 
     quae pro M. Tullio aut Aulo Caecina legimus?  

Praecurrit hoc tempore iudex dicentem et, 
     nisi aut cursu argumentorum aut colore sententiarum 
     aut nitore et cultu descriptionum invitatus et corruptus est,
aversatur [dicentem].

Vulgus quoque adsistentium et adfluens et vagus auditor 
adsuevit iam exigere laetitiam et pulchritudinem orationis; 
nec magis perfert in iudiciis tristem et impexam antiquitatem 
   quam si quis in scaena Roscii aut Turpionis Ambivii 
   exprimere gestus velit. 

Iam vero iuvenes et in ipsa studiorum incude positi, 
   qui profectus sui causa oratores sectantur, 
non solum audire, 
sed etiam referre domum aliquid inlustre et dignum memoria volunt;
traduntque in vicem ac saepe in colonias ac provincias suas scribunt,
sive sensus aliquis arguta et brevi sententia effulsit, 
sive locus exquisito et poetico cultu enituit. 

Exigitur enim iam ab oratore etiam poeticus decor, 
non Accii aut Pacuvii veterno inquinatus, 
sed ex Horatii et Virgilii et Lucani sacrario prolatus. 

Horum igitur auribus et iudiciis 
obtemperans nostrorum oratorum aetas pulchrior et ornatior extitit. 

Neque ideo minus efficaces sunt orationes nostrae, 
   quia ad auris iudicantium cum voluptate perveniunt. 

Quid enim, 
   si infirmiora horum temporum templa credas, 
        quia non rudi caemento et informibus tegulis exstruuntur, 
        sed marmore nitent et auro radiantur?

[21] 
Equidem fatebor vobis 
    simpliciter me in quibusdam antiquorum vix risum, 
    in quibusdam autem vix somnum tenere. 

Nec unum de populo Canuti aut Atti de Furnio et coranio 
   quique alii in eodem valetudinario haec ossa et hanc maciem probant:
ipse mihi Calvus, 
   cum unum et viginti, utpar puto, libros reliquerit,
vix in una et altera oratiuncula satis facit.

Nec 
   dissentire ceteros ab hoc meo iudicio
video: 
quotus enim quisque Calvi in Asitium aut in Drusum legit? 

At hercule in omnium studiosorum manibus versantur accusationes 
   quae in Vatinium inscribuntur, 
ac praecipue secunda ex his oratio;
est enim verbis ornata et sententiis, 
auribus iudicum accommodata, 
   ut scias 
        ipsum quoque Calvum intellexisse 
            quid melius esset, 
           nec voluntatem ei, 
            quo [minus] sublimius et cultius diceret, 
        sed ingenium ac vires defuisse. 

Quid? 

Ex Caelianis orationibus nempe eae placent, 
sive universae sive partes earum, 
    in quibus nitorem et altitudinem horum temporum adgnoscimus. 

Sordes autem illae verborum 
et hians compositio 
et inconditi sensus redolent antiquitatem; 
nec quemquam adeo antiquarium puto, 
    ut Caelium ex ea parte laudet 
        qua antiquus est. 

Concedamus sane C. Caesari, 
    ut propter magnitudinem cogitationum et occupationes rerum 
    minus in eloquentia effecerit, 
        quam divinum eius ingenium postulabat, 
tam hercule quam Brutum philosophiae suae relinquamus; 
nam 
    in orationibus minorem esse fama sua 
etiam admiratores eius fatentur: 
nisi forte quisquam aut Caesaris pro Decio Samnite 
aut Bruti pro Deiotaro rege 
ceterosque eiusdem lentitudinis ac teporis libros legit, 
    nisi qui et carmina eorundem miratur. 

fecerunt enim et carmina et in bibliothecas rettulerunt, 
non melius quam Cicero, 
sed felicius, 
    quia illos fecisse pauciores sciunt. 

Asinius quoque, 
    quamquam propioribus temporibus natus sit, 
videtur mihi inter Menenios et Appios studuisse. 

Pacuvium certe et Accium non solum tragoediis 
sed etiam orationibus suis expressit; 
adeo durus et siccus est. 

Oratio autem, 
    sicut corpus hominis, 
ea demum pulchra est, 
    in qua non eminent venae nec ossa numerantur, 
    sed temperatus ac bonus sanguis implet membra 
    et exsurgit toris
    ipsosque nervos rubor tegit et decor commendat. 

Nolo Corvinum insequi, 
    quia nec per ipsum stetit 
        quo minus laetitiam nitoremque nostrorum temporum exprimeret,        
videmus enim quam iudicio eius vis aut animi aut ingenii suffecerit.

[22] 
Ad Ciceronem venio, 
    cui eadem pugna cum aequalibus suis fuit, 
        quae mihi vobiscum est. 

Illi enim antiquos mirabantur, 
ipse suorum temporum eloquentiam anteponebat; 
nec ulla re magis eiusdem aetatis oratores praecurrit quam iudicio.

primus enim excoluit orationem, 
primus et verbis dilectum adhibuit et compositioni artem, 
locos quoque laetiores attentavit et quasdam sententias invenit,
utique in iis orationibus, 
    quas senior iam et iuxta finem vitae composuit, 
    id est, postquam magis profecerat usuque 
    et experimentis didicerat 
        quod optimum dicendi genus esset. 

Nam priores eius orationes non carent vitiis antiquitatis: 
lentus est in principiis, 
longus in narrationibus, 
otiosus circa excessus; 
tarde commovetur, 
raro incalescit; 
pauci sensus apte et cum quodam lumine terminantur. 

Nihil excerpere,
nihil referre possis, 
    et velut in rudi aedificio, 
firmus sane paries et duraturus, 
sed non satis expolitus et splendens. 

Ego autem oratorem, 
    sicut locupletem ac lautum patrem familiae, 
non eo tantum volo tecto tegi 
    quod imbrem ac ventum arceat, 
    sed etiam quod visum et oculos delectet; 
non ea solum instrui supellectile 
    quae necessariis usibus sufficiat,
sed sit in apparatu eius et aurum et gemmae, 
    ut sumere in manus et aspicere saepius libeat. 

Quaedam vero procul arceantur ut iam oblitterata et olentia: 
nullum sit verbum velut rubigine infectum, 
nulli sensus tarda et inerti structura in morem annalium componantur;
fugitet foedam et insulsam scurrilitatem, 
variet compositionem, 
nec omnis clausulas uno et eodem modo determinet.

[23]

Nolo inridere "rotam Fortunae" et "ius verrinum" 
et illud tertio quoque sensu in omnibus orationibus 
pro sententia positum "esse videatur." 

nam et haec invitus rettuli 
et plura omisi, 
    quae tamen sola mirantur atque exprimunt ii, 
        qui se antiquos oratores vocant.

Neminem nominabo, 
genus hominum significasse contentus; 
sed vobis utique versantur ante oculos isti, 
    qui Lucilium pro Horatio et 
    Lucretium pro Virgilio legunt, 
    quibus eloquentia Aufidii Bassi aut Servilii Noniani 
    ex comparatione Sisennae aut Varronis sordet, 
    qui rhetorum nostrorum commentarios 
    fastidiunt, oderunt, Calvi mirantur. 

Quos more prisco apud iudicem fabulantis non auditores sequuntur, 
non populus audit, 
vix denique litigator perpetitur: 

adeo maesti et inculti illam ipsam, 
    quam iactant, 
sanitatem non firmitate, sed ieiunio consequuntur. 

porro ne in corpore quidem valetudinem medici probant 
    quae animi anxietate contingit; 
parum est aegrum non esse: 
fortem et laetum et alacrem volo. 

prope abest ab infirmitate, 
    in quo sola sanitas laudatur. 

Vos vero, [viri] disertissimi, 
ut potestis, ut facitis, 
inlustrate saeculum nostrum pulcherrimo genere dicendi. 

Nam et te, Messalla, video laetissima quaeque antiquorum imitantem, 
et vos, Materne ac Secunde, ita gravitati 
sensuum nitorem et cultum verborum miscetis, 
ea electio inventionis, 
is ordo rerum, 
ea, quotiens causa poscit, ubertas, 
ea, quotiens permittit, brevitas, 
is compositionis decor, 
ea sententiarum planitas est, 
sic exprimitis adfectus, 
sic libertatem temperatis, 
    ut 
        etiam si nostra iudicia malignitas et invidia tardaverit, 
    verum de vobis dicturi sint posteri nostri."

[24] 
    Quae cum Aper dixisset, 
"adgnoscitisne" inquit Maternus "vim et ardorem Apri nostri? 

Quo torrente, 
quo impetu saeculum nostrum defendit! 

Quam copiose ac varie vexavit antiquos! 

Quanto non solum ingenio ac spiritu, 
sed etiam eruditione et arte ab ipsis mutuatus est 
     per quae mox ipsos incesseret!

Tuum tamen, Messalla, promissum immutasse non debet. 

Neque enim defensorem antiquorum exigimus, 
nec quemquam nostrum, 
     quamquam modo laudati sumus, 
iis 
     quos insectatus est Aper 
comparamus. 

Ac ne ipse quidem ita sentit, 
sed more vetere et a nostris philosophis saepe celebrato 
sumpsit sibi contra dicendi partis. 

Igitur exprome nobis non laudationem antiquorum 
(satis enim illos fama sua laudat), 
sed causas 
        cur in tantum ab eloquentia eorum recesserimus, 
    cum praesertim centum et viginti annos ab interitu Ciceronis 
    in hunc diem effici ratio temporum collegerit."

[25] Tum Messalla: 
"sequar praescriptam a te, Materne, formam; 
neque enim diu contra dicendum est Apro, 
    qui primum, ut opinor, nominis controversiam movit, 
       tamquam parum proprie antiqui vocarentur, 
           quos satis constat ante centum annos fuisse. 

Mihi autem de vocabulo pugna non est; 
    sive illos antiquos sive maiores 
    sive quo alio mavult nomine appellet,
    dum modo in confesso sit 
    eminentiorem illorum temporum eloquentiam fuisse;
ne illi quidem parti sermonis eius repugno, 
    si comminus fatetur 
        pluris formas dicendi etiam isdem saeculis, 
        nedum diversis extitisse. 

    Sed quo modo inter Atticos oratores 
    primae Demostheni tribuuntur, 
    proximum [autem] locum Aeschines et Hyperides 
    et Lysias et Lycurgus obtinent, 
    omnium autem concessu haec oratorum aetas maxime probatur, 
sic apud nos Cicero quidem 
ceteros eorundem temporum disertos antecessit, 
Calvus autem et Asinius et Caesar et Caelius et Brutus 
iure et prioribus et sequentibus anteponuntur.

Nec refert 
    quod inter se specie differunt, 
    cum genere consentiant. 

Adstrictior Calvus, 
numerosior Asinius, 
splendidior Caesar, 
amarior Caelius, 
gravior Brutus, 
vehementior et plenior et valentior Cicero: 
omnes tamen eandem sanitatem eloquentiae [prae se] ferunt, 
    ut 
        si omnium pariter libros in manum sumpseris, 
    scias, 
           quamvis in diversis ingeniis, 
        esse quandam iudicii ac voluntatis similitudinem 
        et cognationem. 

Nam quod invicem se obtrectaverunt 
et sunt aliqua epistulis eorum inserta, 
    ex quibus mutua malignitas detegitur, 
non est oratorum vitium, sed hominum. 

Nam et Calvum et Asinium et ipsum Ciceronem credo solitos 
et invidere et livere et ceteris humanae infirmitatis vitiis adfici:
solum inter hos arbitror Brutum non malignitate nec invidia, 
sed simpliciter et ingenue iudicium animi sui detexisse. 

An ille Ciceroni invideret, 
    qui mihi videtur ne Caesari quidem invidisse? 

Quod ad Servium Galbam et C. Laelium attinet, 
    et si quos alios antiquiorum [Aper] agitare non destitit, 
non exigit defensorem, 
    cum fatear quaedam eloquentiae eorum 
    ut nascenti adhuc nec satis adultae defuisse.

[26] 
    Ceterum si 
        omisso optimo illo et perfectissimo genere eloquentiae
    eligenda sit forma dicendi, 
malim hercule C. Gracchi impetum 
aut L. Crassi maturitatem 
    quam calamistros Maecenatis aut tinnitus Gallionis: 
adeo melius est orationem vel hirta toga induere 
    quam fucatis et meretriciis vestibus insignire. 

Neque enim oratorius iste, 
immo hercule ne virilis quidem cultus est,
    quo plerique temporum nostrorum actores ita utuntur, 
        ut lascivia verborum et levitate sententiarum 
        et licentia compositionis histrionalis modos exprimant. 

    Quodque vix auditu fas esse debeat, 
laudis et gloriae et ingenii loco plerique iactant 
cantari saltarique commentarios suos. 

unde oritur illa foeda et praepostera, 
sed tamen frequens [sicut his clam et] exclamatio, 
    ut oratores nostri tenere dicere, 
    histriones diserte saltare dicantur. 

Equidem non negaverim Cassium Severum, 
    quem solum Aper noster nominare ausus est, 
    si iis comparetur, 
        qui postea fuerunt, 
    posse oratorem vocari,
    quamquam in magna parte librorum suorum 
    plus bilis habeat quam sanguinis. 

primus enim contempto ordine rerum,
omissa modestia ac pudore verborum, 
ipsis etiam quibus utitur armis incompositus 
et studio feriendi plerumque deiectus, 
non pugnat, 
sed rixatur. 

Ceterum, 
    ut dixi, 
sequentibus comparatus et varietate eruditionis et lepore urbanitatis
et ipsarum virium robore multum ceteros superat, 
    quorum neminem Aper nominare et velut in aciem educere sustinuit. 

Ego autem exspectabam, 
    ut incusato Asinio et Caelio et Calvo 
    aliud nobis agmen produceret, 
    plurisque vel certe totidem nominaret, 
        ex quibus alium Ciceroni, alium Caesari, 
        singulis deinde singulos opponeremus. 

Nunc detrectasse nominatim antiquos oratores contentus 
neminem sequentium laudare ausus est 
    nisi in publicum et in commune, 
veritus credo, 
    ne multos offenderet, 
        si paucos excerpsisset. 

Quotus enim quisque scholasticorum non hac sua persuasione fruitur, 
    ut se ante Ciceronem numeret, 
    sed plane post Gabinianum? 

At ego non verebor nominare singulos, 
    quo facilius propositis exemplis appareat, 
        quibus gradibus fracta sit et deminuta eloquentia."

[27] 
"At parce" inquit Maternus "et potius exsolve promissum. 

Neque enim hoc colligi desideramus, 
disertiores esse antiquos, 
    quod apud me quidem in confesso est, 
sed causas exquirimus, 
    quas te solitum tractare [dixisti], 
    paulo ante plane mitior 
    et eloquentiae temporum nostrorum minus iratus, 
        antequam te Aper offenderet maiores tuos lacessendo."

"Non sum" inquit "offensus Apri mei disputatione, 
nec vos offendi decebit, 
    si quid forte auris vestras perstringat, 
    cum sciatis hanc esse eius modi sermonum legem, 
    iudicium animi citra damnum adfectus proferre." 

"Perge" inquit Maternus "et 
    cum de antiquis loquaris, 
utere antiqua libertate, 
    a qua vel magis degeneravimus quam ab eloquentia."

[28] 
Et Messalla "non reconditas, Materne, causas requiris, 
nec aut tibi ipsi aut huic Secundo vel huic Apro ignotas, 
    etiam si mihi partis adsignatis proferendi in medium 
        quae omnes sentimus. 

Quis enim ignorat et eloquentiam et ceteras artis descivisse 
ab illa vetere gloria non inopia hominum, 
sed desidia iuventutis et neglegentia parentum et 
inscientia praecipientium et oblivione moris antiqui? 


Quae mala primum in urbe nata, 
mox per Italiam fusa, 
iam in provincias manant. 

    Quamquam vestra vobis notiora sunt: 
ego de urbe et his propriis ac vernaculis vitiis loquar, 
    quae natos statim excipiunt 
    et per singulos aetatis gradus cumulantur, 
    si prius de severitate ac disciplina maiorum 
    circa educandos formandosque liberos pauca praedixero. 

Nam pridem suus cuique filius, 
ex casta parente natus, 
non in cellula emptae nutricis, 
sed gremio ac sinu matris educabatur, 
    cuius praecipua laus erat 
    tueri domum et inservire liberis. 

Eligebatur autem maior aliqua natu propinqua, 
    cuius probatis spectatisque moribus 
    omnis eiusdem familiae suboles committeretur; 
coram qua neque dicere fas erat quod turpe dictu, 
neque facere quod inhonestum factu videretur. 

Ac non studia modo curasque, 
sed remissiones etiam lususque puerorum 
sanctitate quadam ac verecundia temperabat. 

Sic Corneliam Gracchorum, 
sic Aureliam Caesaris, 
sic Atiam Augusti [matrem] 
praefuisse educationibus ac 
produxisse principes liberos accepimus. 

Quae disciplina ac severitas eo pertinebat, 
    ut sincera et integra et nullis pravitatibus detorta 
    unius cuiusque natura toto statim pectore 
    arriperet artis honestas, 
    et sive ad rem militarem 
       sive ad iuris scientiam 
       sive ad eloquentiae studium inclinasset, 
    id solum ageret, 
    id universum hauriret.

[29] 

At nunc natus infans delegatur Graeculae alicui ancillae, 
    cui adiungitur unus aut alter ex omnibus servis, 
    plerumque vilissimus 
    nec cuiquam serio ministerio adcommodatus. 

Horum fabulis et erroribus 
[et] virides [teneri] statim et rudes animi imbuuntur; 
nec quisquam in tota domo pensi habet, 
    quid coram infante domino aut dicat aut faciat. 

Quin etiam ipsi parentes 
non probitati neque modestiae parvulos adsuefaciunt, 
sed lasciviae et dicacitati,
     per quae paulatim impudentia inrepit 
     et sui alienique contemptus. 

Iam vero propria et peculiaria huius urbis vitia 
paene in utero matris concipi mihi videntur, 
histrionalis favor et gladiatorum equorumque studia: 
     quibus occupatus et obsessus animus 
     quantulum loci bonis artibus relinquit?  

Quotum quemque invenies 
     qui domi quicquam aliud loquatur?  

Quos alios adulescentulorum sermones excipimus, 
     si quando auditoria intravimus?  

Ne praeceptores quidem ullas crebriores cum auditoribus suis 
fabulas habent; 
colligunt enim discipulos 
non severitate disciplinae nec ingenii experimento, 
sed ambitione salutationum et inlecebris adulationis.  


[30] 
Transeo prima discentium elementa, 
    in quibus et ipsis parum laboratur: 
nec in auctoribus cognoscendis 
nec in evolvenda antiquitate 
nec in notitiam vel rerum vel hominum vel temporum 
satis operae insumitur. 

Sed expetuntur 
    quos rhetoras vocant; 
    quorum professio quando primum in hanc urbem introducta sit 
    quamque nullam apud maiores nostros auctoritatem habuerit, 
statim dicturus referam necesse est animum ad eam disciplinam, 
    qua usos esse eos oratores accepimus, 
    quorum infinitus labor et cotidiana meditatio 
    et in omni genere studiorum assiduae exercitationes 
    ipsorum etiam continentur libris. 

Notus est vobis utique Ciceronis liber, 
    qui Brutus inscribitur, 
    in cuius extrema parte 
       (nam prior commemorationem veterum oratorum habet) 
    sua initia, suos gradus, suae eloquentiae 
    velut quandam educationem refert: 
      se apud Q. Nucium ius civile didicisse, 
      apud Philonem Academicum, 
      apud Diodotum Stoicum omnis philosophiae partis 
      penitus hausisse; 
      neque iis doctoribus contentum, 
         quorum ei copia in urbe contigerat, 
      Achaiam quoque et Asiam peragrasse, 
         ut omnem omnium artium varietatem complecteretur. 

Itaque hercule in libris Ciceronis deprehendere licet, 
    non geometriae, non musicae, non grammaticae, 
    non denique ullius ingenuae artis scientiam ei defuisse. 

Ille dialecticae subtilitatem, 
ille moralis partis utilitatem, 
ille rerum motus causasque cognoverat. 

Ita est enim, optimi viri, ita: 
ex multa eruditione et plurimis artibus et omnium rerum scientia
exundat et exuberat illa admirabilis eloquentia; 

neque oratoris vis et facultas, 
sicut ceterarum rerum, 
angustis et brevibus terminis cluditur, 
sed is est orator, 
    qui de omni quaestione pulchre et ornate et 
    ad persuadendum apte dicere pro dignitate rerum, 
    ad utilitatem temporum, 
    cum voluptate audientium possit.

[31] 
Hoc sibi illi veteres persuaserant, 
ad hoc efficiendum intellegebant opus esse, 
    non ut in rhetorum scholis declamarent, 
    nec ut fictis nec ullo modo ad veritatem 
    accedentibus controversiis linguam modo et vocem exercerent, 
    sed ut iis artibus pectus implerent, 
       in quibus de bonis et malis, 
       de honesto et turpi, 
       de iusto et iniusto disputatur; 
haec enim est oratori subiecta ad dicendum materia. 

Nam in iudiciis fere de aequitate, 
in deliberationibus [de utilitate, 
in laudationibus] de honestate disserimus, 
ita [tamen] 
    ut plerumque haec ipsa in vicem misceantur: 
de quibus copiose et varie et ornate nemo dicere potest, 

    nisi qui cognovit naturam humanam et vim virtutum 
    pravitatemque vitiorum et intellectum eorum, 
        quae nec in virtutibus nec in vitiis numerantur. 

Ex his fontibus etiam illa profluunt, 
    ut facilius iram iudicis vel instiget vel leniat, 
       qui scit quid ira, 
       promptius ad miserationem impellat, 
       qui scit quid sit misericordia et 
       quibus animi motibus concitetur. 

In his artibus exercitationibusque versatus orator, 
    sive apud infestos 
    sive apud cupidos 
    sive apud invidentis 
    sive apud tristis 
    sive apud timentis dicendum habuerit, 
tenebit venas animorum, 
    et prout cuiusque natura postulabit, 
adhibebit manum et temperabit orationem, 
parato omni instrumento et ad omnem usum reposito.

sunt apud quos 
    adstrictum et collectum et singula statim argumenta concludens
    dicendi genus plus fidei meretur:
apud hos dedisse operam dialecticae proficiet. 

Alios fusa et aequalis et ex communibus ducta sensibus oratio 
magis delectat: 
ad hos permovendos mutuabimur a Peripateticis aptos 
et in omnem disputationem paratos iam locos. 

dabunt Academici pugnacitatem, 
Plato altitudinem, 
Xenophon iucunditatem; 
ne Epicuri quidem et Metrodori honestas quasdam exclamationes adsumere 
iisque, prout res poscit, uti alienum erit oratori. 

Neque enim sapientem informamus 
neque Stoicorum comitem, 
sed eum 
    qui quasdam artis haurire, 
    omnes libare debet. 

Ideoque et iuris civilis scientiam veteres oratores comprehendebant,
et grammatica musica geometria imbuebantur. 

Incidunt enim causae, 
plurimae quidem ac paene omnes, 
   quibus iuris notitia desideratur, 
pleraeque autem, 
   in quibus haec quoque scientia requiritur.

[32] 

Nec quisquam respondeat 
   sufficere, 
      ut ad tempus simplex quiddam et uniforme doceamur. 

primum enim aliter utimur propriis, 
aliter commodatis, 
longeque interesse manifestum est, 
   possideat quis 
       quae profert 
   an mutuetur. 

deinde ipsa multarum artium scientia 
etiam aliud agentis nos ornat,
atque 
   ubi minime credas, 
eminet et excellit. 

Idque non doctus modo et prudens auditor, 
sed etiam populus intellegit 
ac statim ita laude prosequitur, 
   ut legitime studuisse, 
   ut per omnis eloquentiae numeros isse, 
   ut denique oratorem esse fateatur; 

   quem non posse aliter existere 
   nec extitisse umquam 
confirmo, 
   nisi eum 
      qui, 
         tamquam in aciem omnibus armis instructus, 
      sic in forum omnibus artibus armatus exierit. 

Quod adeo neglegitur ab horum temporum disertis, 
   ut in actionibus eorum 
   huius quoque cotidiani sermonis 
   foeda ac pudenda vitia deprehendantur; 
   ut ignorent leges, 
   non teneant senatus consulta, 
   ius [huius] civitatis ultro derideant, 
   sapientiae vero studium et praecepta prudentium 
   penitus reformident. 

In paucissimos sensus et angustas sententias 
detrudunt eloquentiam velut expulsam regno suo, 
   ut 
      quae olim omnium artium domina 
      pulcherrimo comitatu pectora implebat, 
   nunc circumcisa et amputata, 
   sine apparatu, 
   sine honore, 
   paene dixerim sine ingenuitate, 
   quasi una ex sordidissimis artificiis discatur.

Ergo hanc primam et praecipuam causam arbitror, 
   cur in tantum ab eloquentia antiquorum oratorum recesserimus. 

   Si testes desiderantur, 
quos potiores nominabo quam apud Graecos Demosthenem, 
quem studiosissimum Platonis auditorem fuisse memoriae proditum est?


Et Cicero his, 
   ut opinor, 
verbis refert, 
   quidquid in eloquentia effecerit, 
   id se non rhetorum [officinis], sed Academiae spatiis consecutum. 

Sunt aliae causae, magnae et graves, 
   quas vobis aperiri aequum est,
      quoniam quidem ego iam meum munus explevi, 
   et 
      quod mihi in consuetudine est, 
   satis multos offendi, 
   quos, 
      si forte haec audierint, 
   certum habeo dicturos me, 
      dum iuris et philosophiae scientiam 
      tamquam oratori necessariam laudo, 
   ineptiis meis plausisse."

[33] 
Et Maternus "mihi quidem" inquit "susceptum a te munus 
adeo peregisse nondum videris, 
   ut incohasse tantum et 
   velut vestigia ac liniamenta quaedam ostendisse videaris. 

   Nam quibus [artibus] instrui veteres oratores soliti sint, 
dixisti 
differentiamque nostrae desidiae et inscientiae 
adversus acerrima et fecundissima eorum studia demonstrasti: 
cetera exspecto, 
   ut 
      quem ad modum ex te didici, 
      quid aut illi scierint aut nos nesciamus, 
   ita hoc quoque cognoscam, 
      quibus exercitationibus iuvenes iam et forum ingressuri
      confirmare et alere ingenia sua soliti sint. 

   Neque enim solum arte et scientia, 
   sed longe magis facultate et [usu] eloquentiam contineri, 
nec tu puto abnues 
et hi significare vultu videntur."  

Deinde 
   cum Aper quoque et Secundus idem adnuissent, 
Messalla quasi rursus incipiens: 

"quoniam initia et semina veteris eloquentiae 
satis demonstrasse videor, 
docendo 
    quibus artibus antiqui oratores institui erudirique 
    soliti sint,
persequar nunc exercitationes eorum.

    Quamquam ipsis artibus inest exercitatio, 
nec quisquam percipere tot tam reconditas tam varias res potest, 
    nisi ut scientiae meditatio, meditationi facultas, facultati usus
    eloquentiae accedat. 

per quae colligitur 
    eandem esse rationem 
    et percipiendi quae proferas
    et proferendi quae perceperis. 

    Sed si cui obscuriora haec videntur
    isque scientiam ab exercitatione separat, 
illud certe concedet, 
    instructum et plenum his artibus animum longe paratiorem 
    ad eas exercitationes venturum, 
        quae propriae esse oratorum videntur.

[34] 
Ergo apud maiores nostros iuvenis ille, 
    qui foro et eloquentiae parabatur, 
imbutus iam domestica disciplina, 
refertus honestis studiis 
deducebatur a patre vel a propinquis ad eum oratorem, 
    qui principem in civitate locum obtinebat. 

Hunc sectari, 
hunc prosequi, 
huius omnibus dictionibus interesse 
sive in iudiciis sive in contionibus adsuescebat, 
    ita ut altercationes quoque exciperet
    et iurgiis interesset 
        utque sic dixerim, 
    pugnare in proelio disceret. 

Magnus ex hoc usus, 
multum constantiae, 
plurimum iudicii iuvenibus statim contingebat, 
in media luce studentibus atque inter ipsa discrimina, 
    ubi nemo inpune stulte aliquid aut contrarie dicit, 
         quo minus et iudex respuat 
        et adversarius exprobret, 
        ipsi denique advocati aspernentur. 

Igitur vera statim et incorrupta eloquentia imbuebantur; 
    et quamquam unum sequerentur, 
tamen omnis eiusdem aetatis patronos 
in plurimis et causis et iudiciis cognoscebant; 
habebantque ipsius populi diversissimarum aurium copiam, 
    ex qua facile deprehenderent, 
        quid in quoque vel probaretur vel displiceret.


Ita nec praeceptor deerat, 
optimus quidem et electissimus, 
    qui faciem eloquentiae, non imaginem praestaret, 
nec adversarii et aemuli 
ferro, non rudibus dimicantes, 
nec auditorium semper plenum, semper novum, 
ex invidis et faventibus,
    ut nec bene [nec male] dicta dissimularentur. 

Scitis enim magnam illam et duraturam eloquentiae famam 
non minus in diversis subselliis parari quam suis; 
inde quin immo constantius surgere, ibi fidelius corroborari. 

Atque hercule sub eius modi praeceptoribus 
iuvenis ille, 
    de quo loquimur, 
oratorum discipulus, 
fori auditor,
sectator iudiciorum, 
eruditus et adsuefactus alienis experimentis, 
    cui cotidie audienti 
    notae leges, 
    non novi iudicum vultus,
    frequens in oculis consuetudo contionum, 
    saepe cognitae populi aures,
sive accusationem susceperat sive defensionem, 
solus statim et unus cuicumque causae par erat. 

Nono decimo aetatis anno L. Crassus C. Carbonem, 
unoetvicesimo Caesar Dolabellam, 
altero et vicesimo Asinius Pollio C. Catonem, 
non multum aetate antecedens Calvus Vatinium 
iis orationibus insecuti sunt, 
    quas hodieque cum admiratione legimus.

[35] 
At nunc adulescentuli nostri deducuntur in scholas istorum, 
    qui rhetores vocantur, 
    quos paulo ante Ciceronis tempora extitisse 
    nec placuisse maioribus nostris ex eo manifestum est, 
       quod a Crasso et Domitio censoribus claudere, 
          ut ait Cicero,
       "ludum impudentiae" iussi sunt.

    Sed ut dicere institueram, 
deducuntur in scholas, 
    [in] quibus non facile dixerim 
        utrumne locus ipse an condiscipuli an genus studiorum 
        plus mali ingeniis adferant. 

Nam in loco nihil reverentiae est, 
    in quem nemo nisi aeque imperitus intret; 
in condiscipulis nihil profectus, 
    cum pueri inter pueros et 
    adulescentuli inter adulescentulos 
    pari securitate et dicant et audiantur; 
ipsae vero exercitationes magna ex parte contrariae. 

Nempe enim duo genera materiarum apud rhetoras tractantur, 
suasoriae et controversiae. 

Ex his suasoriae quidem 
    etsi tamquam plane leviores et minus prudentiae exigentes 
pueris delegantur, 
controversiae robustioribus adsignantur, --- 
quales, per fidem, et quam incredibiliter compositae!  

sequitur autem, 
    ut materiae abhorrenti a veritate 
    declamatio quoque adhibeatur. 

Sic fit 
    ut tyrannicidarum praemia aut vitiatarum electiones aut
    pestilentiae remedia aut incesta matrum aut 
    quidquid in schola cotidie agitur, 
    in foro vel raro vel numquam,
    ingentibus verbis persequantur: 
    
    cum ad veros iudices ventum . . .

[36]

 . . . rem cogitant; 
nihil humile, 
nihil abiectum 
eloqui poterat. 

Magna eloquentia, 
    sicut flamma, 
materia alitur et 
motibus excitatur et
urendo clarescit. 

Eadem ratio in nostra quoque civitate 
antiquorum eloquentiam provexit. 

    Nam etsi horum quoque temporum oratores ea consecuti sunt, 
        quae composita et quieta et beata re publica tribui fas erat,
tamen illa perturbatione ac licentia plura sibi adsequi videbantur,
    cum mixtis omnibus et moderatore uno carentibus 
    tantum quisque orator saperet, 
    quantum erranti populo persuaderi poterat. 

Hinc leges assiduae et populare nomen, 
hinc contiones magistratuum paene pernoctantium in rostris, 
hinc accusationes potentium reorum et adsignatae etiam domibus inimicitiae, 
hinc procerum factiones et assidua senatus adversus plebem certamina.

Quae singula 
    etsi distrahebant rem publicam, 
exercebant tamen illorum temporum eloquentiam 
et magnis cumulare praemiis videbantur, 
       quia quanto quisque plus dicendo poterat, 
    tanto facilius honores adsequebatur, 
    tanto magis in ipsis honoribus collegas suos anteibat, 
    tanto plus apud principes gratiae, 
          plus auctoritatis apud patres, 
          plus notitiae ac nominis apud plebem parabat. 

Hi clientelis etiam exterarum nationum redundabant, 
hos ituri in provincias magistratus reverebantur,
 hos reversi colebant, 
hos et praeturae et consulatus vocare ultro videbantur, 
hi ne privati quidem sine potestate erant, 
    cum et populum et senatum consilio et auctoritate regerent. 

Quin immo sibi ipsi persuaserant 
    neminem sine eloquentia aut adsequi posse in civitate 
    aut tueri conspicuum et eminentem locum. 

Nec mirum, 
    cum etiam inviti ad populum producerentur, 
    cum parum esset in senatu breviter censere, 
        nisi qui ingenio et eloquentia sententiam suam tueretur, 
    cum in aliquam invidiam aut crimen vocati sua voce respondendum
    haberent, 
    cum testimonia quoque in publicis [iudiciis] non absentes nec per
    tabellam dare, sed coram et praesentes dicere cogerentur.


Ita ad summa eloquentiae praemia magna etiam necessitas accedebat, 
et 
quo modo disertum haberi pulchrum et gloriosum, 
sic contra mutum et elinguem videri deforme habebatur.

[37] 

Ergo non minus rubore quam praemiis stimulabantur, 
    ne clientulorum loco potius quam patronorum numerarentur, 
    ne traditae a maioribus necessitudines ad alios transirent, 
    ne tamquam inertes et non suffecturi honoribus aut non impetrarent
    aut impetratos male tuerentur. 

Nescio 
    an venerint in manus vestras haec vetera, 
       quae et in antiquariorum bibliothecis adhuc manent 
       et cum maxime a Muciano contrahuntur, 
       ac iam undecim, ut opinor, Actorum libris et tribus 
       Epistularum composita et edita sunt. 

Ex his intellegi potest 
    Cn. Pompeium et M. Crassum non viribus modo et armis, 
    sed ingenio quoque et oratione valuisse; 
    Lentulos et Metellos et Lucullos et Curiones 
    et ceteram procerum manum 
    multum in his studiis operae curaeque posuisse, 
    nec quemquam illis temporibus magnam potentiam 
    sine aliqua eloquentia consecutum. 

His accedebat splendor reorum et magnitudo causarum, 
    quae et ipsa plurimum eloquentiae praestant. 

Nam multum interest, 
    utrumne de furto aut formula et interdicto dicendum habeas, 
    an de ambitu comitiorum, 
    expilatis sociis et civibus trucidatis. 

    Quae mala sicut non accidere melius est
    isque optimus civitatis status habendus est, 
       in quo nihil tale patimur, 
ita 
    cum acciderent, 
ingentem eloquentiae materiam subministrabant. 

Crescit enim cum amplitudine rerum vis ingenii, 
nec quisquam claram et inlustrem orationem efficere potest 
    nisi qui causam parem invenit.

Non, opinor, Demosthenem orationes inlustrant,
    quas adversus tutores suos composuit,
nec Ciceronem magnum oratorem
P. Quintius defensus aut Licinius Archias faciunt:
Catilina et Milo et Verres et Antonius hanc illi famam circumdederunt,
    non quia tanti fuerit rei publicae malos ferre cives,
        ut uberem ad dicendum materiam oratores haberent,
       sed,
            ut subinde admoneo,
       quaestionis meminerimus
       sciamusque nos de ea re loqui,
            quae facilius turbidis et inquietis temporibus existit.

"